สืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่น บ้านทำมีดอรัญญิก และอาชีพทำมีให้ฟื้นคืนชีพ

จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ร่วมกับอำเภอนครหลวง - หมู่บ้านทำมีดอรัญญิก จัดงาน “ เปิดตำนานมีดอรัญญิก ” ขึ้นในระหว่างวันที่ 6-8 มิถุนายน 2551 ณ โรงเรียนท่าช้างวิทยาคม เพื่อเผยแพร่เอกลักษณ์ภูมิปัญญาท้องถิ่น วิถีชีวิตความเป็นอยู่ในอดีต เพื่อสืบทอดรักษามรดกทางวัฒนธรรม และผลิตภัณฑ์มีดอรัญญิกให้เป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลายยิ่งขึ้น

นายเรวัต อัมพวานนท์ นายอำเภอนครหลวง เปิดเผยว่า ประวัติความเป็นมาของคำว่า “ มีดอรัญญิก ” ในสมัยก่อนมีตลาดร้านค้า มีโรงบ่อน อยู่ที่บ้านอรัญญิก ตำบลปากท่า อำเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ซึ่งอยู่ไม่ไกลจากหมู่บ้านต้นโพธิ์เเละหมู่บ้านไผ่หนองมากนัก ระยะทางประมาณ 3 กิโลเมตร มีผู้คนนำสินค้ามาซื้อขายเเลกเปลี่ยน กันมากในยุคนั้นชาวบ้านก็นำเอามีดไปขาย เมื่อคนที่ซื้อไปใช้เห็นว่าคุณภาพดี จึงบอกต่อๆกันไปว่ามีดคุณภาพต้องมีดอรัญญิก เลยเรียกติดปากไปหาซื้อมีดต้องไปที่อรัญญิก ที่จริงเเล้วทำที่หมู่บ้านต้นโพธิ์ หมู่บ้านไผ่หนองเเละหมู่บ้านอื่นๆ ซึ่งเป็นที่มาของคำว่า “ มีดอรัญญิก ” มากจนถึงปัจจุบัน ลักษณะทั่วไปของผลิตภัณฑ์อรัญญิก ผลิตภัณฑ์มีดอรัญญิกในปัจจุบัน มีอยู่ด้วยกัน 4 ตระกูล ได้แก่มีดตระกูลเกษตรกรรม มีดตระกูลคหกรรม มีดตระกูลอาวุธ และมีดตระกูลอื่นๆแต่ละตระกูลสามารถจำแนกตามการใช้งานได้อีก 12 ประเภท ซึ่งในแต่ละประเภท ประกอบไปด้วยชนิดของมีดต่างๆอีกมากมาย ซึ่งหลากหลายไปตามขนาด และความแตกต่างของวัสดุที่ใช้ในการผลิต ของชิ้นส่วนองค์ประกอบต่างๆซึ่งจากการศึกษาปรากฏมีถึง 274 ชนิด ด้วยกัน

หมู่บ้านทำมีดอรัญญิก ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 2 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ชาวลาวเวียงจันทน์ได้อพยพมาตั้งถิ่นฐานอยู่บริเวณบ้านต้นโพธิ์ และบ้านไผ่หนอง (ปัจจุบันคือ หมู่ที่ 6 – 7 ต.ท่าช้าง อ.นครหลวง จ.พระนครศรีอยุธยา) ชาวลาวที่พากันอพยพมาส่วนใหญ่มีอาชีพทางช่าง มีช่างตีเหล็ก กับช่างทำทอง เหตุที่เลือกหมู่บ้านต้นโพธิ์ และหมู่บ้านไผ่หนอง เป็นที่ตั้งถิ่นฐานเพราะมีแหล่งวัตถุดิบที่สมบูรณ์ คือมีดงไม้ไผ่ขึ้นอยู่อย่างหนาแน่น มีหนองน้ำ และสภาพพื้นที่ถูกโอบด้วยคุ้งน้ำของแม่น้ำป่าสัก มีลักษณะสภาพคล้ายกับเกาะขนาดใหญ่ ซึ่งไม้ไผ่เป็นวัสดุที่สำคัญในการสร้างบ้านพักอาศัย ทำด้ามมีด ด้ามค้อน และด้ามพะเนิน (อุปกรณ์คล้ายค้อนใช้ในการตีเหล็ก) และใช้เผาเป็นถ่านเพื่อเผาเหล็กให้ความร้อนสูงมากกว่าถ่านธรรมดา ไม่แตกเป็นลูกไฟ การคมนาคมทางน้ำก็สะดวก เนื่องจากแม่น้ำป่าสักไหลผ่าน ข้าวปลาก็อุดมสมบูรณ์ในอดีต

ในสมัยอดีตนั้นเมื่อผลิตมีดอรัญญิกได้ก็ไม่ได้มีช่องทางการขายมากนัก ส่วนใหญ่ก็จะนำไปขายยังหมู่บ้านใกล้เคียง หรือแหล่งชุมชนที่มีการซื้อขายแลกเปลี่ยนสินค้า ชาวบ้านต้นโพธิ์ ชาวบ้านไผ่หนอง ได้นำมีดที่ผลิตได้ไปขายโรงบ่อน อยู่ที่บ้านอรัญญิก ต.ปากท่า อ.ท่าเรือ จ.พระนครศรีอยุธยา เมื่อคนซื้อไปใช้เห็นว่ามีคุณภาพดี จึงบอกต่อๆ กันมาว่าซื้อมาจากบ้านอรัญญิก จึงเรียกกันติดปากมาจนถึงปัจจุบัน “ มีดอรัญญิก ” ลักษณะเด่นของมีดอรัญญิก ช่างทำมีดได้ชื่อว่าเป็นผู้มีความชำนาญในการตีเหล็กเป็นอย่างมาก ขั้นตอนการทำมีทุกขั้นตอนต้องใช้ความรู้ ทักษะ และความชำนาญเฉพาะตัว ตั้งเลือกวัสดุ เช่น เหล็ก ถ่านที่ใช้ในการเผามีด การเผาเหล็กที่ได้อุณหภูมิพอเหมาะที่จะทำการตีขึ้นรูป (หลาบ) หรือ (ซ้ำ) หรือการใช้ค้อนตีเนื้อเหล็กที่เป็นรูปแล้วให้เรียบเป็นมันมีเนื้อแน่น (ไห่) การแต่งให้ได้รูปเล่มที่สวยงาม การทำคมให้เหมาะสมกับชนิดการใช้งานของมีด และการชุบคมมีดให้แข็งซึ่งเป็นสูตรลับและภูมิปัญญาที่สืบทอดและพัฒนากันมา บางชนิดสามารถใช้ฟันตะปูขาด โดยคมมีดไม่มีร่องรอยบิ่นของมีดเลยก็มี

นายประยงค์ แก้วกุดั่น ผู้ใหญ่บ้าน หมู่ที่ 7 กล่าวว่า ประเพณีและวัฒนธรรมท้องถิ่น หมู่บ้านต้นโพธิ์ – หมู่บ้านไผ่หนอง ที่ได้สืบทอดกันมาตั้งแต่บรรพบุรุษ จนถึงปัจจุบัน ในวันพฤหัสบดี ข้างขึ้น เดือนห้า หรือเดือนหก ของทุกปี ชาวบ้านต้นโพธิ์ ชาวบ้านไผ่หนอง จะประกอบพิธีที่เรียกว่า “ พิธีไหว้ครูบูชาเตา ” ซึ่งทุกบ้านรู้ว่าเป็นพิธีที่สำคัญที่มีอิทธิพลต่อชีวิตจิตใจของชาวอรัญญิก โดยทุกบ้านจะทำการลงมือซ่อมเครื่องมือ เครื่องใช้ และทำความสะอาด เตาเผาเหล็กจะต้องปั้นขึ้นมาใหม่ และเตรียมเครื่องสังเวยไหว้ครูครบครัน เพื่อประกอบพิธี โดยเมื่อประกอบพิธีเสร็จ ชาวบ้านจะนำอาหารหวานคาวไปเยี่ยมเยือนแลกเปลี่ยนกัน โดยถือว่าเป็นการไป ค้ำคูณกัน ซึ่งผลพลอยได้ที่ได้รับก็คือ เครื่องมือเครื่องใช้ในการทำมีดจะอยู่ในสภาพดี ใช้งานได้อย่างมีประสิทธิภาพ เกิดความสามัคคีในหมู่บ้าน และสร้างจิตสำนึกแก่คนรุ่นใหม่ให้สืบทอดกิจกรรมต่อไป

มีดอรัญญิกยุคเฟื่องฟู ชื่อเสียงของมีดอรัญญิกเป็นที่รู้จักกันแพร่หลายทั่วไป การตลาดส่วนใหญ่จะมีพ่อค้ามารับซื้อถึงที่ เพื่อนำไปจำหน่ายทั่วประเทศ มีการสั่งทำเครื่องมืออื่น ๆ นอกเหนือจากมีด เช่น เคียว จอบ เสียม ขวาน ฯลฯ เพื่อให้ตรงกับความต้องการของพ่อค้าที่มาสั่งซื้อ การกำหนดราคาพ่อค้าคนกลางคือผู้ดำเนินการด้านการตลาด จึงเป็นผู้กำหนดราคาซื้อ ราคาขาย จนต่อมาจึงเข้าสู่ภาวะของนายทุน คือผู้ที่มีความเชี่ยวชาญทางด้านการตลาดและมีทุนสูง จะเป็นผู้ได้เปรียบและครอบครองสภาพการผลิตและการตลาดเป็นส่วนใหญ่ ด้านความซบเซาของมีดอรัญญิก เมื่อสภาพการผลิตและการตลาดอยู่ภายใต้การควบคุมของนายทุน ชาวบ้านส่วนใหญ่จะผลิตมีดในลักษณะของการรับจ้างตามความถนัดของตนเอง โดยออกแรงในการทำงานรับค่าจ้างเป็นชิ้นงาน ปัญหาที่ตามมาก็คือ การควบคุมปริมาณและคุณภาพการผลิตเริ่มมีปัญหา คือปริมาณที่ผลิตได้มากขึ้น ในขณะเดียวกันคุณภาพของมีดที่ได้กลับไม่มาตรฐาน ผู้ซื้อเริ่มลดความเชื่อถือ ราคาเริ่มตกต่ำ ขณะที่ค่าวัสดุต่างๆ เช่น เหล็กมีราคาสูงขึ้น กลายเป็นสภาพความซบเซา บางรายก็เลิกทำหันไปประกอบอาชีพอื่น คนรุ่นใหม่เริ่มมองไม่เห็นอนาคต และความสำคัญของอาชีพทำมีด หันไปรับจ้างตามโรงงานอุตสาหกรรม ซึ่งได้ค่าตอบแทนสูงกว่า

นายวินัย ยินดีวิทย์ ประธานชมรมกลุ่มมีดอรัญญิก กล่าวว่า การฟื้นตัวของหมู่บ้านอรัญญิก เป็นมรดกทางวัฒนธรรมและภูมิปัญญาของชาวบ้านอรัญญิก เริ่มมีสัญญาณการฟื้นตัวขึ้นมาใหม่ เมื่อส่วนราชการต่างๆ มองเห็นคุณค่าความสำคัญ และร่วมมือกันแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้น มีการส่งเสริมสนับสนุนด้านการผลิตมีดให้ได้คุณภาพ ให้ชาวบ้านรวมตัวกันในรูปของกลุ่มอาชีพ ส่งเสริมประชาสัมพันธ์ในทุกรูปแบบ โดยจัดตั้งคณะทำงานหมู่บ้านทำมีดอรัญญิกขึ้น เพื่อให้การสนับสนุนด้านการผลิต การตลาด ให้เกิดความเป็นธรรมทั้งผู้ผลิต และผู้บริโภค โดยผู้ผลิตของกลุ่มต้องควบคุมคุณภาพของสินค้าให้ได้ตามที่กำหนดมาตรฐานของกลุ่ม ผู้ผลิตเป็นผู้กำหนดราคาเอง โดยมีปัจจัยด้านการตลาดเป็นกลไกควบคุมราคา สนับสนุนการผลิตสินค้ารูปแบบใหม่ๆ เช่น เครื่องใช้บนโต๊ะอาหาร ผลิตภัณฑ์จาก สแตนเลส เป็นต้น ตลอดจนได้รับการสนับสนุนจากรัฐบาล จากการเยี่ยมชมของ ฯพณฯ รัฐมนตรี เช่น รองนายกรัฐมนตรี รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ตลอดจนนโยบาย “ หนึ่งตำบล หนึ่งผลิตภัณฑ์ ” ทำให้ผลิตภัณฑ์ของชาวบ้านอรัญญิกมีการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง การพัฒนาเส้นทางการคมนาคม และการประชาสัมพันธ์อย่างต่อเนื่อง ทำให้เริ่มมีคณะนักท่องเที่ยวทั้งชาวไทย และต่างชาติ เข้ามาเที่ยวชมการผลิตมีด และซื้อสินค้ามากขึ้น และโครงการหมู่บ้านท่องเที่ยวได้บรรจุอยู่ในแผนยุทธศาสตร์ของจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ในการพัฒนาให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวที่สำคัญของจังหวัดพระนครศรีอยุธยาต่อไป

สำหรับวันเปิดงานจะได้ชมขบวนแห่ ขบวนเกียรติที่ยิ่งใหญ่ตระการตา โดยมีนาย ปรีชา กมลบุตร ผู้ว่าราชการจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ประธานในพิธีเปิด ณ บริเวณโรงเรียนท่าช้างวิทยาคม อ.นครหลวง จ.พระนครศรีอยุธยา กิจกรรมภายในงานมีมากมาย อาทิเช่น การจัดนิทรรศการเสวนา “ เจาะลึกวัฒนธรรมมีด ” เพื่อให้ผู้มีความรู้ความชำนาญในการทำมีดอรัญญิก ปราชญ์ชาวบ้าน ผู้ผลิตมีดอรัญญิก และองค์กรต่างๆ เข้าร่วมเสวนาเพื่อหาแนวทางในการพัฒนาผลิตภัณฑ์ เช่น คุณภาพของมีด ด้ามมีด การออกแบบ การใช้เหล็ก หรือวัสดุในการทำมีด การพัฒนาบรรจุภัณฑ์ การตลาด เป็นต้น การจัดนิทรรศการ “ เล่าขานตำนานโลหะกรรมพื้นบ้าน ” เพื่อแสดงให้เห็นถึงเอกลักษณ์ ความโดดเด่นประวัติความเป็นมา และวิวัฒนาการของการผลิตงานโลหะกรรมพื้นบ้าน กิจกรรมทำค้อนทั่ง กิจกรรมสาธิตพิธีไหว้ครูบูชาเตา การแสดงศิลปะป้องกันตัว การแสดงสาธิตการทำมีด มหกรรมสินค้ามีดอรัญญิก มหกรรมสินค้า โอทอป ของจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ทั้ง 16 อำเภอ สินค้าธงฟ้าราคาประหยัด เทศกาลอาหาร 4 ภาค เพื่อให้ผู้ที่มาเที่ยวชมงาน เลือกชิม ได้เลือกซื้อเลือกหาสินค้าราคาคุณภาพ นอกจากนั้นในภาคกลางคืน ชมการแสดงบนเวที ประกวดแข่งขันร้องเพลง กำนัน – ผู้ใหญ่บ้าน ผู้นำท้องถิ่น ชมศิลปิน ดารา น้องร้อง นักแสดง อาทิ หนูมิเตอร์ มด รังสิมันต์ และ บี มนต์กระการ นุจรี ศรีราชา ครบครัน ชมฟรีตลอดงาน จึงเชิญชวนนักท่องเที่ยวมาสัมผัสบรรยากาศย้อนยุค “ เปิดตำนานมีดอรัญญิก ” ระหว่างวันที่ 6-7-8 มิถุนายน 2551 นี้รับรองไม่ผิดหวังแน่นอน